19.12.2018 08:57 Doç.Dr.Ainur Nogayeva A- A+

Batı Ve Doğu Ülkelerinin Orta Asya'daki Yumuşak Gücü

Batı Ve Doğu Ülkelerinin Orta Asya'daki Yumuşak Gücü

XXI. yüzyılda devletlerin uluslararası süreçlere ve diğer ülkeleri etkileme yolları genişlemektedir. Günümüzde ekonomik başarı, ülkenin ideolojik ve kültürel çekiciliği, askeri güç ve nükleer silaha sahip olmaktan daha önemli bir etki unsuru olmaktadır.

“Yumuşak güç” kavramının ortaya çıkması Amerikan siyaset bilimcisi, Harvard Üniversitesi Kennedy Kamu Yönetimi Okulu profesörü Joseph Nye ismi ile doğrudan ilgilidir. Yumuşak güç kavramı 1990 yılında Nye’ın “Liderliğe Mecbur: Amerikan Gücünün Değişen Doğası” (Bound to Lead–The Changing Nature of American Power) isimli çalışmasıyla uluslararası ilişkiler literatürüne girmiş bir kavramdır. 

Nye, dış politika araçlarını “Sert” ve “Yumuşak” güç olarak iki gruba ayırmıştır. İlk grup, ülkenin askeri ve ekonomik güçleriyle uygulanan yöntemleri (askeri güçle korkutma, ekonomik yaptırımlar veya engeller kullanma tehdidi) içermektedir. “Yumuşak” güç ise, kendi kültürü, siyasi idealleri ve programları ile kendine çekme yeteneğidir. Devletlerin bağımsızlıklarını korumaya çalıştıkları bir dünyada “sert” güç hala anahtar değerlerini kaybetmemiştir. Fakat “yumuşak güç” giderek önem kazanmakta ve sadece politik ve ekonomik çıkarlar üzerine değil, ortak manevi ve entelektüel değerler temeline dayalı yeni ittifaklar için fırsatlar yaratarak “sert güç” için ciddi bir alternatif haline gelmektedir (Nye, 2004).

Kavramı ortaya atan Nye’in de belirttiği gibi, düşündüğünden daha fazla ilgi gören “yumuşak güç” konsepti o kadar yaygınlaşmış ve tartışılmıştı ki, Nye bunun üzerine – kitaplarından başka- çeşitli makaleler de kaleme almış ve kavramı pekiştirme /güçlendirme yoluna koyulmuştur. Tartışmalar Uİ vatanı ABD’nin yanı sıra Çin ve Rus araştırmacılarının (hatta kurumların-merkezler ve üniversitelerin) ilgi odağı olmuştur. Örneğin, Rusya’da yıllık konferanslar yapılıyor ve bu konsept –eksisi ve artısıyla - tüm yönleriyle ve detaylarıyla akademik ortamda araştırılmakta ve tartışılmaktadır.

Çinli araştırmacılar da popüler hale gelen bu konuya yoğun ilgi gösterenlerin arasındadırlar. Burada konuya olan ilgi ise- ”Second Big” yaklaşımı çerçevesinde - Çin’in dünyadaki rolü ve yerini belirlemekle paralellik göstermektedir. Konseptin popüleritesi ve ilgisi konusuna gelince, arama motorunda “china soft power” 0,53 saniye içinde 437.000.000 sonuç veriyor, bunun içinde akademik makaleler/araştırmalar-1.530.000 civarındadır; aynı şekilde “chinese soft power” -  251.000.000 sonuç göstermekte olup bunun akademik araştırma sayısı- 1.020.000’tır[1].

“Güç” üzerine

Realist çözümlemede güç denilince akla gelen tek şey askeri güç de­ğildir. Morgenthau’ya göre gücün içeriği ve kullanılış biçimi, si­yasi ve kültürel ortamın şartlarına göre belirlenir. Güç, insanın in­sanı kontrol etmesini sağlayan her şeyi kapsayabilir. Carr’a göre de güç unsur­ları birbirine bağlı olmak üzere üçe bölünebilir: askeri güç, ekonomik güç ve fikri güç (fikirler üstündeki güç) (Carr, 1949:108).

Bununla birlikte, realistler, hem daha somut olması hem de devletler arası rekabette daha belirleyici olması bakımından askeri gücün üze­rinde daha fazla dururlar. Bir devletin hayatında önemli bir un­sur olan askeri güç hem bir araç hem de bir hedeftir. Carr, en ciddi sa­vaşların bir ülkeyi as­keri olarak daha güçlü yapmak veya başka bir ülkenin askeri olarak daha güçlü olmasını engellemek için gerçekleştirildiğini savun­maktadır (Carr, 1949:111).

Neorealizm temsilcilerinden olan Gilpin’e göre “güç, devletle­rin askeri, ekonomik ve teknolojik yeteneklerini” ifade etmektir (Gilpin,1981:13, Arıboğan,1996:17). Morgenthau’ya göre gücün kaynakları şu unsurları içerir: coğ­rafya, do­ğal kaynaklar, endüstri, askeri hazırlık, nüfus, ulusal ka­rakter, ulusal ahlak, diplomasi ve hükümetin etkinliği. Bu bağ­lamda güç uygulanır­ken araç olarak emir, tehdit, kişinin otorite ya da karizması ayrı ayrı ya da birlikte kullanılır. (Tanrısever, 2006:56). Böylece realist teo­rinin özünü oluşturan güç kav­ramına farklı anlamlar yüklendiği görülmektedir. Morgenthau, poli­ti­kayı bir güç mücadelesi olarak tanımlamakla birlikte güç kavramını ay­rıca ele alıp açık bir tanı­mını yapmamıştır.

Waltz ise gücü bir amaç ol­maktan ziyade, devletin varlığını sürdürmesinin ve gü­venliğinin sağ­lanmasının aracı olarak görmektedir. Kritik durumlarda ise, dev­letlerin endişesi güç değil, güvenliktir (Waltz,2003 :36).[2]

Güç ağırlıklı olarak realist perspektiften ele alınır. Sonra diğer akımlar da tartışmaya dahil oldu. Teorik tartışmalara çok fazla girmeden, tek bir güç tanımı hiçbir amaca uygun olmadığını belirtelim. Bununla birlikte yine de konumuzla ilgili olarak “Uluslararası politikada, güç sahibi olmak, başka birinin başka türlü hareket etmeyecek şekilde etkileme yeteneğine sahip olmak”(McClory, 2011: 6-7) ifadesi yukarıdakileri özetler nitliktedir.

“Yumuşak güç” kavramının ortaya çıkması Amerikan siyaset bilimcisi, Harvard Üniversitesi Kennedy Kamu Yönetimi Okulu profesörü Joseph Nye ismi ile doğrudan ilgilidir. Nye, dış politika araçlarını “sert” ve “yumuşak” güç olarak iki gruba ayırmıştır. İlk grup, ülkenin askeri ve ekonomik güçleriyle uygulanan yöntemleri (askeri güçle korkutma, ekonomik yaptırımlar veya engeller kullanma tehdidi) içermektedir. “Yumuşak” güç ise, kendi kültürü, siyasi idealleri ve programları ile kendine çekme yeteneğidir. 

Bunların etkisi zaman açısından farklılık gösteririr: dış politika birkaç yıl içinde değişebilir, kültürün değişmesi onlarca yıl alır, değerler ise bir neslin hayatı boyunca değişir. Diğer devletlere ve toplumlara değerlerimizi anlattığımızda, bunu kısa süreli iletişim modunda yapamayız. Rus araştırmacılar, bunu durumu şu örnekle açıklıyorlar: “Örneğin, Rus dostluğunun samimiyeti ve derinliği "Ulusal Avlanma Özellikleri" filmiyle açıklanamaz.” (İvanov, 2011). Kamu diplomasisi araçları belirli görevlere göre uyarlanmalıdır. Dış politika, yabancı yayınlar için uygundur. Kültür hakkında konuşmak için sergiler, turlar düzenleyebilirsiniz. Başka bir ülkenin kültürüne girmek için, örneğin sakinleri ile eğitim yoluyla iletişim kurmanız gerekir. Değerler de eğitim değişimleri yoluyla yayılmaktadır.

Reytingler 

Ülkelerin yumuşak gücünü ölçmeye çalışan uzmanlar, bunun için değişik nicel ve niteliksel yöntemler kullanarak birkaç endex geliştirmişlerdir. “Yumuşak güç” endeksleri ve reytinleri inceleme çalışmalarında, şu kamuoyu araştırmalarının verileri önem taşımaktadır: Asya'daki yumuşak güç (Soft power in Asia), ABD'nin Japonya imajı (U.S. image of Japan), 2010, 2011, 2012'de İngiltere’deki bağımsız bir kuruluş olan Institute for government’ Enstitüsünün ve Monocle dergisi tarafından yapılan “The new persuaders: an international ranking of soft power”(Kovba, 2017:8). Ayrıca Soft Power Survey 2013» ve Skolkovo Moskova İşletme okulu (Moscow School of Management Skolkovo) tarafından oluşturulan Rapid-growth markets soft power index’ler soft power lider ülkelerin etkinliği hakkında bir fikir vermektedirler. Aşağıdaki tabloda yukarıda bahsi geçenlerin yanı sıra diğer farklı nitelikteki endeklere göre ülkelerin durumu gösterilmektedir.

Yukarıda bahsi geçen The New Persuaders Yumuşak Güç Sıralaması, 50 gösterge/indicator ele alır, bunlar 5 alanda istatistiksel kaynaklardan gelen göstergeleri ile uzman değerlendirmelerini içerir. Bahsi geçen 5 alan: diplomasi (yurtdışında diplomatik temsilcilikler, çok taraflı örgütlere üyelik, uluslararası kalkınmaya yardım), kamu yönetimi (insan hakları, insani gelişme, toplumdaki şiddet, kamu yönetiminin etkinliği), kültür (yıllık turist sayısı, müzik endüstrisinin küresel dağılımı, spordaki başarılar), eğitim (yabancı öğrencileri çekme becerisi, eğitim değişimleri, rekabet edebilen üniversiteler), iş ve yenilikçilik/inovasyondur (yenilikte aktifolma, yolsuzluk, rekabet gücü). Uzman değerlendirmesi ise markalar, hava/avia imaj, mutfak, “yumuşakgüç” sembolleri, küresel liderlik, başarılar, tasarım/ mimari gibi kriteleri ele alır.

East West Global Index 200200 ülke ve bölgeyi içeren Basın taramasıdır. 3ay ve yıllık periyodlarla yapılan bu sıralama, haber kaynaklarında yer alan ülkelerin ismi geçen 5 milyon verinin analizi niteliğindedir. Nihai, toplam puan ise “olumlu veya olumsuz” olmasına ve haberlerde yer alma sıklığına göre hesaplanır.

Yalnızca nicel verilere dayanan denemelere en kapsamlı örnek Hızlı Büyüyen Pazarlar Yumuşak Güç Endeksi (Rapid Growing Markets Soft Power Index) oluşturmaktadır. (Yapıcı, 2015: 14). Söz konusu girişim, Ernest&Young’s Emerging Markets Center tarafından 2005 yılından günümüze kadar her yıl tekrarlanan bir endeksleme çalışmasıdır. Endeksin en önemli ayırt edici özelliği kamuoyu araştırmalarına değil, nesnel nicel verilere dayanma iddiasındaki bir çalışma olmasıdır. Bu bağlamda her biri hakkında nicel verilere ulaşılacağı varsayılan 13 adet yumuşak güç indikatörü (gösterge) belirlenmiş, bu göstergeler kullanılarak devletlerin yumuşak güçleri karşılaştırmalı bir biçimde çözümlenmeye çalışılmıştır. 

Söz konusu 13 değişken üç temel alt endeks içinde yer almıştır: Küresel erdem, küresel kaynaşma ve küresel imajKüresel erdemalt endeksi içinde ülkenin etik ve moral düsturlara bağlılığını ölçmek hedeflenmektedir. Hukukun üstünlüğü, özgürlük, seçim katılım oranı ve karbon dioksit salınımı oranları bu bağlamda veri setlerinin başlıklarını oluşturmaktadır. Küresel kaynaşmaalt endeksi içinde dünyanın geri kalanıyla ülkenin kurmuş olduğu ilişkinin biçimi ve boyutu saptanmaya çalışılmaktadır. Ülkede yaşayan göçmen sayısı, ülkeye gelen turist sayısı, ülke üniversitelerinin dünyanın en iyi üniversiteleri sıralamasındaki yeri, ülkedeki İngilizce bilme düzeyi verileri yumuşak gücün diğer kriterleri olarak sunulmaktadır. 

Küresel imajalt endeksinde ise ülkenin küresel popülaritesini ve sahip olduğu hayranlık düzeyini saptamaya çalışan veri setleri oluşturulmaktadır. Bu çerçevede ülke kaynaklı medya ürünlerinin ihraç rakamları, ülke dilinin popülerliği, kazanılan olimpik madalyalar, küresel ikon olan yurttaş sayısı, beğenilen ülke kaynaklı şirket sayısı faktörleri değerlendirilmektedir. (RapidGrowingMarketsSoftPowerIndex, 2012:4-22).

Country Brand Index -Ülke Marka Endeksi ise anket yöntemlerini kullanarak bir ülke markasının temel unsurlarının değerlendirilmesidir. 2012-2013 yılında yapılan endekse dünyanın 18 ülkesinden 3600 katılımcı yer almış ve farklı alanlardaki uzmanlarla görüşmeler ve odak grupları (focus group) çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Bunun neticesinde değerlendirmeler şu temel göstergeler çerçevesinde ele alınmıştır: değerler sistemi(siyasi özgürlükler, çevre koruma, kararlı yasal ortam, hoşgörülük, konuşma özgürlüğü),yaşam kalitesi(eğitim sistemi, sağlık sistemi, konut ve toplumsal hizmetler standartları, güvenlik, istihdam olanakları, tercih edilen ikamet yeri),elverişli iş ortamı (yatırım ortamı, teknolojik gelişme, hukuki düzenleme, kalifiye elemanların olması), miras ve kültür(tarih, sanat ve kültür, geleneklrin korunması, doğa), turizm(uygun fiyatla kaliteli ürünler, gezi, konaklama ve dinlenme imkanları, yemek/gıda).

Orta Asya bölgesinde ise hangi soft power ülkeler daha etkin sorusuna gelince, bunu aşağıdaki tablo özetlemektedir.

Tablo 2. Ülkelerin Soft power etki değerlendirilmesi

Tabloda yer almayan Rusya ise bölgede lider konumunda olup bölgedeki ilgisi ve etkisinin temeli şu hususlara dayanmaktadır. Bunlar, çalışmak için Rusya'ya gelen çok sayıda Orta Asya göçmenlerin varlığı, Rus dili etkisinin bölgede büyük ölçüde korunmuş olması; çok sayıda Rus vatandaşın bölgede yaşaması şeklinde özetlenebilir (Nogayeva, 2012). Ayrıca entegrasyon süreçlerinin bir parçası olan Orta Asya ülkeleri, Bağımsız Devletler Topluluğuna, Kazakistan ve Kırgızistan ise – Avrasya Ekonomik Birliğine üye durumundalar.

Türkmenistan hariç Orta Asya ülkelerindeki gençleri hedef alan Ebert Fonu inisiyatifiyle Kamuoyu Enstitüsü (Kazakistan) tarafından 2014-2015’te yapılan kapsamlı bir araştırma çeşitli alanlardaki soruların yanı sıra gençlerin siyasi görüşlerini ve dış politika önceliklerini ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, soft power lider ülkelerin yukarıda belirtilen endeklerdeki alanlarda yapılan çalışmalaralarının elde etttikleri başarıları sergilemektedir.

Tablo 3. Orta Asya gençlerinin dış politika öncelikleri

Sonuç

“Soft power” konseptin en çok eleştirilen yanı da ülkelerin bu kadar kütüre, eğitime yatırım yaptıktan sonra bunların ne kadarı “geri dönüşümlü” olduğu veya hatta verimli olup olmadığı –yani ölçüt- konusudur. Ancak unutmamamak gerekir ki, buradaki amaç kısa ve orta vadeli olmadığından, gerekli algının oluşması birkaç nesil sonra kendini gösterecektir.. 

Soft power lider –ülkelerin bölgedeki faaliyetlerine karşın- bu faaliyetleri avantaja dönüştürmek önemli- Türk dünya ile ilişkilerimizi pekiştirmek ve geliştirmek için geniş alanlarda işbirliği yapılmalıdır. Ancak en önemlisi eğitim, bilim ve kültürel (kültürel turizm dahil) alanlarındaki çalışmalardır. 

Türk devletlerin politikaları - Türk bilincinin pekiştirilmesi- bu yönde olmalıdır. Bölge ülkelerindeki okullarda başlatılan Ortak Türk tarihi dersi ve Türk halkların tarihi, kültürünün araştırlması ve popülerleştirilmesi projelerine imza atan Türk akademisi, Türksoy, TİKA, Yunus Emre Vakfı gibi kurumların önemi büyüktür. Belirli peryodlarla yapılan “Türkbarometr” sosyolojik araştırma da, ülkelerin ilişkilerin ve toplumun özellikle de gençlerin nabzını tutmaya yardımcı oluyor. Bu tarz çalışmalar, Türk özünün bilincinde olmak, bunun farkına varmak, anlamak ve tedbirini şimdiden almamıza neden olmaktadır. Zira tek bu yol, ülkelerimizin kendi özünün değil, soft powerlider ülkelerinin etkin olduğu alanlara dönüşmekten alı koyacaktır. 

Kaynaklar:

Arıboğan,Deniz Ülke,Globalleşme Senaryosunun Aktörleri (Uluslararası İlişkilerde Güç Mücadelesi), İstanbul: Derin Yayınları, 1996.

Carr, Edward Hallett, Twenty Years’ Crisis, 1919-1939, (London: Macmillan & Co. Ltd, 1949).

Future Brand Launches the Country Brand Index 2014-15, https://www.futurebrand.com/news/2014/futurebrand-launches-the-country-brand-index-2014-15 (Erişim Tarihi 4.11.2018)

Gilpin, Robert, War and Change in International Politics, (New York: Cambridge University Press, 1981)

Ivanov I., “Kakaja Diplomatija Nuzhna Rossii v XXI veke?, Rossija V Global'noj Politike.14 Aralık 2011, http://www.globalaffairs.ru/number/Kakaya-diplomatiya-nuzhna-Rossii-v-XXI-veke-15392 ((Erişim Tarihi: 1.10.2015)

Larionova, M.,MyagkajaSila– Resurs VneshneiPolitiki, 2014

McClory, Jonathan, The New Persuaders II, A 2011 Global Ranking of Soft Power, https://www.instituteforgovernment.org.uk/sites/default/files/publications/The%20New%20PersuadersII_0.pdf (Erişim Tarihi 10.11.2018)

Nogayeva, Ainur, “Limitations of Chinese “Soft Power” in Its Population and Language Policies in Central Asia”, GEOPOLİTİCS,Volume 20, Issue 3, Taylor&Fracis, 2015, p. 583- 605. doi:10.1080/14650045.2015.1034272

Nogayeva, Ainur, “ABD, Rusya ve Çin’in Nüfuz Mücadelesinde Orta Asya: Araçlar ve Süreçler”,BİLİG Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 2012, pp.183-204, http://www.yesevi.edu.tr/yayinlar/index.php?action=show_article&bilig_id=51&article_id=730.

Nye J. Bound To Lead: The Changing Nature Of American Power. Basic Books, 1990.

Nye J. Soft Power: The Means To Success In World Politics. Public Affairs, 2004. 

Nye J. The Paradox Of American Power. N.Y.: Oxford University Press, 2002.

Rakisheva, Botagoz, Molodezh' Central'noj Azii: Sravnitel''nyj Obzor: Na Osnove Sociologicheskogo Oprosa.Almaty, 2017.

Rapid Growing Markets Soft Power Index Spring 2012”, Ernst&Young, http://emergingmarkets.ey. com/wpcontent/uploads/downloads/2012/05/TBF-606-Emerging-markets-soft-power-index-2012_LR.pdf, s.4-22. (Erişim Tarihi 4.02.2018);

Rusakova, O.F. (ed.)Soft Power: Teorija, Resursy, Diskurs.Ekanerinburg, DiskursPi, 2015.

Tanrısever, Oktay F., “Güç”, içinde Atilla Eralp (Der.), Devlet ve Ötesi: Uluslararası İlişkilerde Temel Kavramlar, (İstanbul: İletişim Yayınları, 2006).

Waltz, Kenneth, “Realist Thought and Neorealist Theory”, Journal of International Affairs,2003, ss. 21-37.

Yapıcı, Utku, “Yumuşak Güç Ölçülebilir mi?”, Uluslararası İlişkiler, Cilt 12, Sayı 47, s. 5-25. http://www.uidergisi.com.tr/source/47-1.pdf (Erişim Tarihi 12.11.2018)

 


[1]16.10.2018. tarihi itibarıyla verilen arama sonuçları. 

[2]Bu da realist teorisinin önemli revizyonunu oluşturmaktadır.